De inspiratie van… Khadija Arib

Column

door Khadija Arib  – leesduur 3 minuten

Soms komt het voor dat je een boek leest dat je niet meer loslaat tot je het uit hebt, en waarvan je wil dat iedereen het leest. Het overkwam mij met de prachtige dissertatie in boekvorm van Hannah van den Ende, Vergeet niet dat je arts bent. Ik heb het meteen aan mijn dochter gegeven – ze is zelf arts – en haar op het hart gedrukt het te lezen vóór alle andere boeken die ze al van me kreeg.

Van den Ende deed uitvoerig onderzoek naar Joodse artsen in de Tweede Wereldoorlog en interviewde nog levende getuigen over de bijzondere omstandigheden waaronder zij in die donkere oorlogsjaren hun werk moesten doen. Zij laat zien hoe de circa 534 Joodse artsen in Nederland stapsgewijs inferieur werden gemaakt aan hun niet-Joodse collega’s, net als niet-artsen overkwam. Waar ze in het begin van de oorlog nog wel enige bescherming en aanzien genoten, waren ook zij na een paar jaar hun leven niet meer zeker.

Onderwijl leidden de irrationele wetten van de bezetter voor Joodse artsen ook tot schrijnende medisch-ethische dilemma’s. Voor haar boek interviewde Van den Ende, zelf arts en van Joodse komaf, een 101-jarige Joodse man die in de oorlog als arts in een ziekenhuis op de Amsterdamse Keizersgracht werkte. Toen er een vrouw werd binnengedragen die een zelfmoordpoging had gedaan om aan deportatie te ontkomen, redde hij haar het leven. Zo’n 77 jaar na de oorlog worstelde hij echter nog altijd met de vraag of hij daar wel goed aan had gedaan. Veel Joden die wisten wat hen te wachten stond kozen in de vroege oorlogsjaren immers bewust voor zelfdoding, om zo het lot in eigen hand te houden.

Van de artsen die ik in mijn nabije omgeving meemaak, waaronder dus mijn eigen dochter, weet ik hoe sterk de roeping van medici kan zijn. Hun wil zieke mensen weer gezond te maken gaat diep – en de eed van Hippocrates vraagt dat ook van hen. Toch was het voor Joodse artsen in de oorlog soms een betere keus om patiënten zieker te maken, verkeerde diagnoses te stellen, ziektes te verzinnen of valsheid in geschrifte te plegen. Zo konden ze bijvoorbeeld deportatie van werkloze Joodse mannen naar werkkampen tijdelijk voorkomen. In enkele extreme gevallen gaven ze zelfs gehoor aan de wens van patiënten om te sterven, recht tegen hun professionele gewoontes en drijfveren in.

Oorlog maakt de ontbinding van gangbare overeenkomsten mogelijk. Waar normale wetten en afspraken over medische ethiek en omgang van artsen met hun patiënten niet meer van kracht zijn, moeten artsen volledig op hun eigen morele kompas varen. Dat was het geval in de donkere jaren van de bezetting in Nederland en helaas elders in de wereld nu nog. Dat het zelfs onder onmenselijke omstandigheden mogelijk is vorm en inhoud te geven aan existentiële waarden als zelfbeschikking en waardigheid, dat leerde Vergeet niet dat je arts bent mij. Alleen al daarom moeten we, naast de vele grijstinten die historici de laatste jaren hebben belicht waar het ging om de Tweede Wereldoorlog, ook dit soort uitgesproken verhalen uit die tijd koesteren. Die hebben vele decennia later nog altijd universele waarde.

 

Khadija Arib is voorzitter van de Tweede Kamer.