In Lelystad wordt een nieuw herdenkingsmonument gerealiseerd. De ambitie is groot: het moet een plek worden die álle pijnlijke en historische verhalen over oorlog en conflict weerspiegelt, dus niet langer uitsluitend de verhalen die betrekking hebben op de Tweede Wereldoorlog. Saadat Mousavi ging met architecte Arna Mačkić in gesprek over het waarom en hoe van dit monument.
Een ruimte die plaats biedt aan uiteenlopende vormen van pijn, hoop en herinneringen, van een diversiteit aan inwoners. Dat is wat het nieuwe herdenkingsmonument aan de noordwestzijde van het Lelystadse Zilverpark moet gaan bieden. Er is daarvoor een oppervlakte van 650 vierkante meter beschikbaar. De herdenkingsplek is een initiatief van de gemeente Lelystad en wordt ontworpen door de architecten Arna Mačkić en Lorien Beijaert van Studio L A.
Het oorspronkelijke idee voor een nieuw monument in Lelystad ontstond al in 2017, memoreert Arna Mačkić. De gemeente Lelystad en Stichting Herdenken, Verzoenen en Vrijheid Lelystad constateerden toen samen dat de bestaande herdenkingslocatie, Het Stadspark, onvoldoende capaciteit bood voor bezoekers van de Dodenherdenking op 4 mei. Ook kunnen mensen met een mobiliteitsbeperking of rolstoelgebruikers de plek niet goed bereiken. Het eerste plan was een verplaatsing van de bestaande sculptuur waar mensen bloemenkransen neerleggen van de huidige herdenkingsplek naar het stadscentrum, om zo de toegankelijkheid te verbeteren. Daar kwamen sommige mensen tegen in verzet. Daarop werd besloten dat oude monument op zijn oorspronkelijke plek te laten en daarnaast een nieuwe plek te ontwerpen.
Daarbij wordt zoals gezegd ingezet op een meer inclusief herdenkingsmonument. Waar komt die keuze vandaan? Arna: “De afgelopen jaren zijn discussies ontstaan over wat wel en niet herdacht moet worden.” Daarnaast speelt ook de vraag hoe de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog, waarvan de directe getuigen verouderen en sterven, verbonden kan blijven met jongere generaties op een manier die ook aansluit bij hun actuele vragen en zorgen.
Arna Mačkić (links) en Lorien Beijaert van studio L A. Fotograaf: Siese Veenstra
Intensief consultatieproces
Voor de ontwikkeling van het multiculturele ontwerp werd een klankbordgroep opgericht waar ook de twee architecten deel van uitmaakten. Ze voerden uitgebreide gesprekken met verschillende gemeenschappen: de Joodse gemeenschap, veteranen, de Roma- en Sinti-gemeenschap, de Indische gemeenschap en vertegenwoordigers van Inheemse gemeenschappen uit Suriname, maar ook kerkelijke gemeenschappen, moslimgemeenschappen, het slavernijherdenkingscomité, de lhbtiqa+-gemeenschap en belangenorganisaties van mensen met een lichamelijke beperking. Arna: “Het doel van deze gesprekken was om helder te krijgen hoe we een publieke herdenkingsplek kunnen creëren waar iedereen zich vertegenwoordigd kan voelen. Een plek waar niemand belangrijker of groter wordt gepresenteerd dan een ander, en die toegankelijk is voor iedereen. Zo zien bijvoorbeeld Surinaamse gemeenschappen voor het eerst een deel van hun geschiedenis terug in dit ontwerp.”
Het intensieve consultatieproces stuitte op kritiek van sommige rechtse politieke partijen, die de kosten te hoog vonden en meenden dat hun achterban hier niet op zat te wachten. Arna reageerde daarop door hen uit te nodigen deel te nemen aan de gesprekken, onder het motto: ‘Jullie kiezers zitten hier ook, ook zij hebben eigen ervaringen van verlies en pijn.’ Zo is er gebouwd aan een breed draagvlak, en aan een ontwerp dat volgens Arna de tegenstelling tussen links en rechts overstijgt, “het gaat over samenleven”.
Naast betrokkenheid van een brede waaier aan inwoners is de andere belangrijke ambitie van het project dat het monument geen formele, afgesloten plek wordt, maar een vrij toegankelijke ruimte voor alle inwoners van Lelystad. Mensen moeten er in het dagelijks leven kunnen wandelen, zitten, lunchen. Kinderen moeten er kunnen spelen. En jongeren moeten er kunnen chillen en ondertussen nieuwsgierig worden naar de stenen en symbolen, en zo tot reflectie komen over het verleden, het heden en de toekomst. “Net zoals het Nationaal Comité 4 en 5 mei de laatste jaren zoekt naar manieren om relevant te blijven voor huidige en toekomstige generaties, zochten wij daar met ons ontwerp ook naar.”
Ontwerp voor de stenen voor verschillende gemeenschappen. Bron: Studio L A.
Polderstructuur
Het begin van de bouw van het monument staat gepland voor september van dit jaar. Naar verwachting zal het in maart volgend jaar klaar zijn. Het ontwerp bestaat uit een stenen constructie op het water. De steen staat hierin symbool voor geschiedenis en collectief geheugen: iets dat door de tijd heen blijft bestaan en verhalen en herinneringen van generatie op generatie doorgeeft. Het patroon waarin de stenen zijn gelegd, is geïnspireerd op de polderstructuur van Flevoland. Van bovenaf zijn deze polders ook duidelijk herkenbaar. Het idee voor deze vorm kwam voort uit gezamenlijke sessies met alle betrokken partijen.
Het centrale element in het ontwerp is een cirkel die dient als ontmoetingsplek. Daaromheen liggen afzonderlijke stenen voor verschillende gemeenschappen: een steen voor Roma en Sinti, voor afstammelingen van totslaafgemaakten, voor slachtoffers van de Holocaust, voor de lhbtiqa+-gemeenschap, voor Indië-gangers en hun nakomelingen, voor de Inheemse bewoners van Suriname en voor veteranen. Deze stenen zijn gezamenlijk ontworpen en vormen samen één geheel. Zo geeft het monument handen en voeten aan het belangrijke uitgangspunt van gelijkwaardigheid: geen enkele gemeenschap krijgt een grotere of prominentere plaats dan een andere.
Impressie van het nieuwe monument in Lelystad. Bron: Studio L A.
Terugkijkend op het ontwerpproces is Arna heel tevreden. “Het proces liet zien dat uiteenlopende groepen, met verschillende religieuze en ideologische achtergronden, linkse en rechtse politieke overtuigingen, met en zonder beperking, veel gemeen blijken te hebben en bereid zijn om samen, met empathie en dialoog, het verleden betekenisvol te maken voor het heden en de toekomst. Ik hoop dat Lelystad trots zal zijn op deze plek en dat het een voorbeeld kan worden voor de nationale herdenking op 4 mei.”
Over de auteur
Saadat Mousavi. Fotograaf: Paul Robert.
Saadat Mousavi (1990) is een Afghaans schrijver en journalist, woonachtig in Nederland. Hij schrijft over thema’s als migratie, herinnering, identiteit en de sociale gevolgen van oorlog en ontheemding. Zijn werk bevindt zich op het snijvlak van journalistiek, essayistiek en interculturele reflectie, en richt zich vaak op de menselijke ervaring van ballingschap en leven in diaspora.
Beeld bovenaan artikel
Impressie van het nieuwe monument in Lelystad. Bron: Studio L A.