Restitutie is een sociaal proces op zich, dat bestaande machtsstructuren weerspiegelt en reproduceert. Terwijl het beweert schade te herstellen, kan het net zo goed nieuwe schade aanrichten door stemmen uit te sluiten en te marginaliseren. Tegelijkertijd betekent restitutie een vorm van thuiskomst. Dit wordt goed zichtbaar in de ervaringen van Namibische nazaten met processen van teruggave van rooferfgoed en voorouders door Duitse instituties.
What is it that you are actually calling for,
what is the restitution that you are calling for, you know,
is it the restitution of the physical object,
is it the restitution of the use of that object,
is it the restitution of the intrinsic cultural value that that item had in our societies,
for us as individuals?1
Deze woorden komen van de Nama dichter, schrijver en performer Keith Vries. Hij deelde ze in 2024 in het kader van het project Artistic Research Communal Knowledge: Reconnecting with Returned Cultural Belongings.2 Dit project richtte zich op de artistieke omgang met 23 historisch culturele belongings3 die in 2022 vanuit Duitse museumcollecties aan Namibië werden gerestitueerd, om zo de (im)materiële kennis rond deze teruggekeerde objecten (opnieuw) te activeren.
Ik gebruik de woorden van Vries als inspiratie voor deze korte reflectie op het Duits-Namibische restitutieproces, onder meer gebaseerd op interviews met Nama betrokkenen. In dit artikel blijf ik op overzichtsniveau, maar ik wil benadrukken dat er meerstemmige lagen van herinnering en betekenis verbonden zijn aan deze restituties. Lagen die niet ophouden te bestaan op het moment van teruggave. Daarom richt dit artikel zich ook niet primair op nationale politiek of beleid, maar op de restitutieprocessen zelf en op de ervaringen die mensen daarin doormaken.
Koloniale roof in Duits-Zuidwest-Afrika
Tussen 1884 en 1915 regeerde het Duitse keizerrijk over de vestigingskolonie Duits-Zuidwest-Afrika, het huidige Namibië.4 Verzet tegen de Duitse kolonisatie door verzetsstrijders als Samuel Maharero, Jakob Marengo en Hendrik Witbooi werd bruut neergeslagen en culmineerde in genocide. In de officiële analen heet het dat die plaatsvond tussen 1904 en 1908, maar deze verengde periodisering sluit het genocidale geweld vanaf 1893 en de actieve verzetsgevechten tot 1909 uit. Net als de voortzetting van de genocide die tot op de dag van vandaag wordt gevoeld trouwens. Zoals Hã-eb !Khuxamab het verwoordde: “De genocide gaat door, we voelen het in het trauma, in het verlies van onze taal, onze traditionele kennis, onze voorouders, ons land, onze artefacten.”5
De systematische roof van culturele belongings was een wezenlijk onderdeel van het Duitse kolonialisme en van het imperialistische project in het algemeen. Roof haalt (im)materieel erfgoed uit zijn sociale context en bewerkstelligt de pijnlijke afwezigheid van sociale werelden, culturele praktijken en de kennis die daarmee samenhangt. Vandaag de dag bevinden zich duizenden gebruiksvoorwerpen, rituele objecten, kledingstukken, planten, archiefdocumenten en meer in Duitse collecties, vaak geroofd onder de dekmantel van ’verzamelen’.
Bijzonder pijnlijk is de ontmenselijkende roof van voorouders. Vrouwen werden gedwongen om vlees van botten te scheiden, zodat menselijke schedels naar Duitsland gebracht konden worden. Het catalogiseren van voorouders als onderzoeksobjecten was een wezenlijke schending van sociale identiteit en menselijke waardigheid en werd misbruikt voor racistische ‘wetenschap’ (die in directe lijn staat met de ‘rassenleer’ in de Nürnberger Gesetze van 1935). Voor nazaten is het weten dat hun voorouders zich nog steeds in dozen in musea of archieven bevinden ondragelijk: “Ze moeten worden teruggebracht en niet worden versierd of tentoongesteld in musea, ze moeten worden begraven zodat mensen vrede kunnen vinden..”6
“What is the restitution…”
Nazaten van beroofden hebben voortdurend en herhaaldelijk aangedrongen op de teruggave van voorouders en culturele belongings. Ondanks de vaak terughoudende en zelfs vijandige houding van Duitse instellingen, slaagden Namibische delegaties er in de loop der jaren in om sommige voorouders en belongings uit Duitse museum-, universiteits- en archiefinstellingen terug naar Namibië te krijgen. Dit omvatte de teruggave van voorouderlijke schedels van de Ovaherero en Nama in 2011, 2014 en 2018, (fragmenten van) dagboeken van de Nama verzetsstrijder Hendrik Witbooi in 1996 en 2005, en zijn herderszweep en familiebijbel in 2019. In 2022 volgde de eerdergenoemde restitutie van 23 culturele belongings van verschillende Namibische groepen. In alle gevallen werden de belongings officieel overgedragen aan de Namibische staat, die ze onderbracht bij nationale musea of archiefinstellingen. Hoewel vaak gezien als groot succes, tonen deze gevallen ook de moeilijkheden van restitutie en de lagen van pijn en conflict die in het proces naar voren komen.
Zo werd de restitutie van voorouders in 2011, waarvoor een grote Namibische delegatie van traditionele autoriteiten en regeringsvertegenwoordigers naar Berlijn was gereisd, overschaduwd door het beschamende gedrag van de toenmalige Duitse staatsminister van Buitenlandse Zaken. Zij verliet de ceremonie vroegtijdig nadat aanwezigen om duidelijke excuses voor de genocide hadden gevraagd. Vervolgens waren er bij de restitutie van voorouders in 2014 vooral politieke vertegenwoordigers aanwezig en werd nauwelijks ruimte gegeven aan culturele praktijken.
Katrina Rooi met een foto van een voorouderlijke schedel en van haar vader Christiaan Rooi die onderdeel uitmaakte van de delegatie die in 2011 de schedels terugbracht naar Namibië. Gibeon, oktober 2025. ©Leah Niederhausen
Traditionele Ovaherero en Nama autoriteiten hebben kritiek op deze institutie- en regeringsgestuurde processen. Onder de leus ‘Not about us without us’ bekritiseren zij zowel de Duitse als de Namibische regering omdat zij worden uitgesloten van herstel- en restitutieprocessen. Voor hen gaat herstel niet alleen over belongings of betalingen, maar over het recht op zelfvertegenwoordiging en gelijkwaardige inclusie in herstelprocessen vanaf het begin.
Deze claim werd bijzonder duidelijk tijdens de restitutie van voorouders in 2018 en de teruggave van Hendrik Witboois zweep en familiebijbel vanuit het Linden-Museum Stuttgart in 2019. Beide restituties werden door Duitse regeringsvertegenwoordigers met retorische pathos omgeven: ze spraken over “vergeving”7 en “een belangrijke stap in het proces van verzoening”.8 Maar deze taal van verzoening mist een cruciaal punt, want hoe kan restitutie bijdragen aan verzoening als mensen zich nog überhaupt niet herkend voelen in hun leed? Terwijl de Duitse regering in 2021 excuses aanbood voor de genocide, hebben deze excuses de getroffenen zelf niet bereikt. Wat veel mensen in Namibië mij vertelden is dat bilaterale processen tussen regeringen, in restitutiezaken zowel als in de lopende kwesties rond herstelbetalingen, nooit het doel van ‘vergeving’ of ‘verzoening’ bereiken zolang ze niet de getroffenen zelf centraal zetten en regeringen met mensen verwarren. “Als jij mij pijn doet en dan excuses aanbiedt aan mijn vader, dat doet toch niks voor mij?”, tekende ik onder meer op. Mensen verwachten persoonlijke en publieke excuses direct aan henzelf als getroffenen, niet aan de regering. Pas dan kan verder over verzoening worden gepraat.
De restitutie van Witboois zweep en bijbel wordt door Witboois nazaten en gemeenschap als enorm belangrijk en betekenisvol ervaren. Niet primair omdat het een stap richting verzoening zou zijn, maar omdat de belongings een materiële connectie met en herkenning van hun voorouder Hendrik Witbooi behelzen: “Zij zijn het bewijs dat onze verhalen waar zijn.”9 Dat betekent dus ook dat de dag van teruggave voor velen niet alleen een gelukkige dag was, maar ook een heel verdrietige. De belongings verduidelijken de traumatische geschiedenis die nog steeds een geleefde realiteit is, die zichtbaar wordt in structurele armoede, landloosheid, transgenerationeel trauma en het gevoel nog steeds niet gezien te worden als gelijkwaardig.
Vandaag de dag bevinden de bijbel en de zweep zich in respectievelijk het Namibische Nationaal Museum en het Nationaal Archief. Voor sommigen, inclusief directe familieleden, is dit een goede oplossing omdat de belongings zo goed bewaard worden en voor iedereen toegankelijk zijn. Voor anderen is het ook een pijnlijke beslissing: “Het deed geen recht aan onze emoties omdat het van ons is. In zekere zin was het een show van een uur of twee voor de elite en degenen die erbij waren, maar zelfs nu is het niet bij ons.”10
De auteur tijdens een interview met Talita Franciska |Ui-ǂnuses-Bangarah (links) en Alwine Petersen (rechts), Gibeon, november 2025. ©Nicole Immler
“… you are calling for”
Het herkennen van de lagen van pijn en conflict binnen restitutieprocessen is cruciaal. Ze laten zien dat restitutie verbonden is met ‘the power to decide’11 en dat die macht nog steeds grotendeels bij nationale regeringen en instituties ligt, eerder dan bij sub- of pan-nationale groepen en nazaten. Ze maken duidelijk dat restitutie niet het eindpunt kan zijn van (herkomst)onderzoek of politieke onderhandelingen, maar dat de claim voor rechtvaardigheid en ‘restitutionary work’12 verder reikt dan academische en beleidsmatige domeinen. Restitutie is een sociaal proces op zich, dat bestaande machtsstructuren weerspiegelt en reproduceert, en dat terwijl het beweert schade te herstellen net zo goed nieuwe schade kan aanrichten door stemmen uit te sluiten en te marginaliseren. De vraag is dus niet alleen: van wie zijn belongings? Maar ook: wie bepaalt wat restitutie is vóór wie?
Tegelijkertijd: wanneer conflict het voornaamste of zelfs enige narratief van restitutie wordt, dreigt de belangrijke focus op het intensieve werk van terugeisen, op de belongings zelf en op hun herverbinding met hun sociale en voorouderlijke werelden naar de achtergrond te verdwijnen. De terugkeer van voorouders en culturele belongings van Duitsland naar Namibië is een uitdrukking van politieke spanningsvelden. Maar hun terugkeer is in zekere mate ook een thuiskomst. Het terugeisen van voorouders is een eerste stap om ten minste enkele rouwprocessen en rituelen mogelijk te maken die de overledenen nooit konden ontvangen. Elke terugkeer van een archiefstuk, zoals de dagboeken van Hendrik Witbooi, betekent een bijdrage aan de inheemse en Namibische geschiedenis. Ook draagt het verwelkomen van culturele belongings uit Duitse musea bij aan het (her)contextualiseren, (her)activeren en (her)verbinden van culturele en sociale kennis. Solidariteit tussen betrokkenengroepen binnen restitutieprocessen kan op zichzelf als ‘reparatory’ ervaren worden. Restitutie betekent dus niet primair een overdracht van eigendom, zoals wij dat in ons eurocentrische en kapitalistische begrip van eigenaarschap misschien vaak zien, maar een actief herstelproces van kennis, herinnering en agency. Zoals Hã-eb !Khuxamab zegt: “Restitutie moet herstellen wat kapot is gemaakt. Zolang de pijn aanwezig is, kan restitutie niet worden afgerond.”13
Deze visie op het proces van herstel, en de open vraag wat precies hersteld wordt, waarom en voor wie, vormden het uitgangspunt van de restitutie van de 23 objecten in 2022. De selectie van de objecten was het resultaat van een samenwerking tussen Namibische en Duitse culturele instellingen. In workshops met kunstenaars uit de betrokken gemeenschappen, onderzoekers en oral historians werd besproken welke kennis aan de belongings is gekoppeld, hoe die kennis zich in hun afwezigheid heeft ontwikkeld en hoe deze objecten nieuwe culturele productie kunnen inspireren die toegankelijk is voor een breder publiek. Deze discussies leidden tot de publieke tentoonstelling Artistic Research Communal Knowledge: Reconnecting with Returned Cultural Belongings die werd ingericht rond de teruggekeerde objecten. Centraal stond het bevragen van de belongings en de processen die eerst tot hun roof en nu tot hun restitutie hadden geleid. In de woorden van de Namibische kunstenares Nesindano Namises: “Hebben we de restitutie gekregen waar we naar streefden? Herstellen we werkelijk en brengen we gerechtigheid? En wie draagt daarvoor de verantwoordelijkheid?”14
Artistic Research Communal Knowledge tentoonstelling 2024. ©National Art Gallery of Namibia, Willem Vrey.
Het is duidelijk dat de vraag ‘what is the restitution that you are calling for’ in Namibië op veel andere lagen dan alleen die van de overdracht van eigendom speelt. Het gaat over het herkennen van de pijn van verlies. Dat gebeurt bijvoorbeeld in het collectief Listening at PungWe15, dat geluidsarchieven creëert en hergebruikt om te luisteren naar kennis die onze wereld bepaalt en kennis die is verloren gegaan. Het gaat ook over het bedenken van nieuwe relationele modellen van teruggave, zoals in de ARCK-tentoonstelling. Of zoals in het filmproject Image Restitution16, waarbij in interactieve workshops met Namibische studenten wordt gewerkt met een vergeten Oost-Duitse documentaire met unieke opnamen van de Namibische vrijheidsstrijd in de jaren zeventig. Het gaat om de verbinding met voorouders, zoals in de restituties van voorouderlijke schedels of de zweep en bijbel van Hendrik Witbooi. En altijd weer gaat het om het proces zelf: het proces van het opnieuw opeisen van wat thuis hoort en de vraag door wie dit proces wordt gestuurd voor wie. Glashelder is dat alleen een rechtvaardig proces kan bijdragen aan rechtvaardigheid. En dat een rechtvaardig proces moet beginnen bij de mens die het onrecht is aangedaan. “Ze hebben ons onze waardigheid ontnomen. Dat is wat hersteld moet worden.”17
Over de auteur
Leah Niederhausen
Leah Niederhausen is promovenda aan de Universiteit voor Humanistiek, waar zij onderzoek verricht naar restitutieprocessen van koloniale archieven. Momenteel werkt zij samen met de Hoachanas Community Library & Archives en de Hendrik Witbooi Foundation in Namibië aan een gezamenlijk oral history en archiveringsproject rond Nama geschiedenis, restitutie en reparaties. Ze is voorzitter van de PhD/RMA raad van het Huizinga Instituut en werkte eerder als onderzoeker bij het NIOD.
Noten
1 Vertaling: “Wat is het eigenlijk dat u eist / wat is de restitutie waar u om vraagt / is het de restitutie van het fysieke object, / is het de restitutie van het gebruik van dat object, / is het de restitutie van de intrinsieke culturele waarde die dat object in onze samenlevingen had, / voor ons als individuen?”
2 Museum Association of Namibia, Confronting Colonial Pasts, Envisioning Creative Futures, https://www.museums.com.na/ccp-ecf (2024), laatst bekeken 16-10-2025.
3 De Engelse term ‘belongings’ wordt in plaats van ‘bezittingen’ gebruikt om te verduidelijken dat culturele en voorouderlijke waarde en betekenis groter zijn dan eurocentristische en kapitalistische debatten rond eigenaarschap.
4 Tom Menger, ‘Leidde het Duitse kolonialisme tot de Holocaust? Volkerenmoord in Namibië’. WO2 Onderzoek uitgelicht 7, nr. 6 (2018), https://www.tweedewereldoorlog.nl/onderzoekuitgelicht/omgaan-met-zwarte-bladzijden/leidde-het-duitse-kolonialisme-tot-de-holocaust/.
5 Interview met Hã-eb !Khuxamab, Windhoek, 16-11-2025.
6 Interview met Diedrik Ruben Fredericks en Cornelius Christaan Fredericks, Keetmanshoop, 3-11-2025.
7 Federal Foreign Office, ‘Address by Minister of State Müntefering at the restitution ceremony of human remains to Namibia’. Https://www.auswaertiges-amt.de/en/newsroom/news/muentefering-namibia-2131566 (2018), laatst bekeken 16-10-2025.
8 Baden-Württemberg, ‘Land gibt ‘Witbooi-Bibel‘ und Peitsche an Namibia zurück‘, https://stm.baden-wuerttemberg.de/de/service/presse/pressemitteilung/pid/land-gibt-witbooi-bibel-und-peitsche-an-namibia-zurueck (2019), laatst bekeken 16-10-2025.
9 Interview met Elizabeth Kock en Maria Alcock, Mariental, 12-11-2025.
10 Interview met Katrina Rooi, Gibeon, 1-11-2025.
11 Rebecca L. Burgeois, Kisha Supernant & Neha Gupta, ‘Reconceptualizing Repatriation as the Power to Decide’. Museum Anthropology (2025).
12 Ciraj Rassool & Victorian E. Gibbon, ‘Restitution versus repatriation: Terminology and concepts matter’. American Journals of Biological Anthropology 184, nr. 1 (2024).
13 Interview met Hã-eb !Khuxamab, Windhoek, 16-11-2025.
14 Museum Association of Namibia, Confronting Colonial Pasts, Envisioning Creative Futures, https://www.museums.com.na/ccp-ecf, laatst bekeken 16-10-2025.
15 Door Memory Biwa & Robert Machiri, zie bijv. https://listeningatpungwe.wordpress.com/.
16 Door Laura Horelli, Hildegard Titus & Mwalengwa Hillebrecht, zie bijv. https://www.hausmedienkunst.de/en/events/current/namibia-the-forgotten-colony-image-restitution.
17 Interview met Daniel Goliath, Amper-Bo, 11-11-2025.
Foto bovenaan artikel
‘Restore our people’s dignity’ staat er op het T-shirt van een aanhanger van de Landless Peoples Movement, hier bij een regionaal event in de context van straathernoemingen in Mariental, november 2025. ©Leah Niederhausen