‘Thinking of you!’ is de titel van een indrukwekkende kunstinstallatie van Alketa Xhafa Mripa die in 2024 in Den Haag te zien was. In het Atrium Den Haag en tussen de bomen van het Lange Voorhout hingen lange waslijnen met 2000 kledingstukken. Een vrolijk beeld! Maar niets is wat het lijkt. Alle kledingstukken in deze reizende installatie zijn geschonken door overlevenden van seksueel geweld in conflictgebieden. Vrouwen, mannen en aan de kleine truitjes te zien ook kleine kinderen. Met dit werk wil de kunstenares het taboe, het stigma en de stilte doorbreken.
Taboe, stigma en stilte… Wat maakt het onderwerp seksueel geweld zo moeilijk? Dagelijks spreken we over oorlog. Over geweld, landmijnen, tanks, drones en cyberaanvallen. Over strategieën en wapensystemen. Maar misschien wel het meest gebruikte wapen – verkrachting op grote schaal – wordt zo veel mogelijk vermeden.
Ik vroeg mijn ARQ-collega Rina Ghafoerkhan, onderzoeker, psycholoog en expert op het gebied van seksueel geweld in oorlog, wat hier in haar ogen de reden voor is.1 “Zoveel samenlevingen, ook de onze, gaan historisch gezien krampachtig met het onderwerp ‘seks’ om. En nog steeds. Als seksueel geweld voorkomt, wordt er niet of nauwelijks over gesproken, ongeacht sekse. Er komt schaamte bij kijken. Mensen worden uitgesloten – alsof ze besmet zijn. Dat maakt seksueel geweld ‘the perfect weapon of war’: het kost niets, is vaak onzichtbaar en is extreem ontwrichtend.”
Scènefoto uit Gevaarlijke Namen. Fotograaf: Jostijn Ligtvoet.
Rake bijzinnetjes
Ook in de vele boeken, tentoonstellingen en kunstuitingen over oorlog – waaronder de Tweede Wereldoorlog – blijft seksueel geweld opvallend onderbelicht. Geweren, pistolen en tanks worden moeiteloos tentoongesteld, verhalen van geweld en heroïek worden volop verteld. Maar seksueel geweld blijft vaak ongenoemd. En als het wél wordt genoemd, is het vaak bedekt of worden eufemistische termen als ‘troostmeisjes’ en ‘kindbruidjes’ gebruikt. Equivalenten in taal van de mooie, vrolijke jurkjes die aan de waslijn van Alketa Xhafa Mripa hangen, alleen zonder haar heldere en schrijnende boodschap. Ik begrijp dat makers hun publiek niet willen afschrikken. Maar dat wil niet zeggen dat je seksueel misbruik moet negeren.
Het hoeft niet ‘in your face’ om toch veel impact te hebben, zou ik zeggen. Voor mijzelf geldt dat juist die kleine, haast achteloze verwijzingen extra indruk maken, omdat ze blootleggen dat voor veel vrouwen seksueel geweld ‘normaal’ is, of in ieder geval niet als uitzondering wordt gezien. Werk waarin het niet gaat om het grote geweld, maar om een zinnetje in de zijlijn, een bijzin of een detail. Neem de scène in het toneelstuk Gevaarlijke Namen van Alma Mustafić over de genocide in Srebrenica. In twee zinnen wordt verteld hoe de bussen die vrouwen en kinderen afvoerden ergens stoppen en twee meisjes de bus ingeduwd worden: “Kleren gescheurd, onder het bloed, ze kunnen bijna niet lopen, en ze kijken naar beneden. Iedereen in de bus weet wat er met hen gebeurd is. Fluisteren.”2
Of neem de bijzin in de podcast van Reggie Baay over zijn grootmoeder, die als gedwongen contractarbeider in Nederlands-Indië werkte. Vrouwen werden daar als objecten behandeld.3 Ze werden ‘ingepikt’ als njai door Europese (vrijgezelle) werknemers of toegewezen aan anderen. Terloops zegt Baay dat de vrouwen een dubbele shift hadden naast hun dwangarbeid overdag.4
Het meisje met de vlechtjes van Wilma Geldof. Bron: Luitingh-Sijthoff.
Vlechtjes
Wat me ook bijbleef is een scène in het young adult boek Meisje met de vlechtjes, gebaseerd op de ervaringen van verzetsvrouw Freddie Oversteegen. De zestienjarige Freddie moet een Duitse SD’er verleiden om hem het bos in te lokken, zodat anderen hem kunnen liquideren. Schrijfster Wilma Geldof beschrijft hoe dit jonge, nog bleue meisje zich moet laten aanranden om haar taak te volbrengen. Na afloop wordt de geslaagde aanslag gevierd. Freddie krijgt complimenten. Maar zij voelt zich niet trots, alleen maar vies en alleen.5
Ook ik voel ongemak bij dit onderwerp. Maar ongemak mag geen reden zijn om te zwijgen. Meer aandacht voor seksueel geweld zal het niet laten verdwijnen – laten we niet naïef zijn. Maar zwijgen maakt het alleen maar eenzamer voor de getroffenen. Door het te benoemen, een plaats te geven in producties of tentoonstellingen, maken we het bespreekbaar. Ook voor de getroffenen zelf. Het biedt erkenning. En daarmee maken we het leed misschien iets dragelijker.
Over de auteur
Annelieke Drogendijk
Annelieke Drogendijk (PhD) is directeur van ARQ Kenniscentrum Oorlog, Vervolging en Geweld en van ARQ International. In haar werk verbindt zij wetenschappelijke inzichten met praktijkervaring om professionals, gemeenschappen en beleidsmakers te ondersteunen bij vraagstukken rondom de psychosociale impact van oorlog op individu en samenleving – zowel vanuit een internationaal MHPSS-perspectief als in relatie tot de langdurige gevolgen van de Tweede Wereldoorlog.
Noten
1 Rina Ghafoerkhan, Untangling the Mental Health of Forced Migrants and Sexual Violence Survivors (proefschrift), ARQ Nationaal Psychotrauma Centrum, 2024.
2 Youtube-video Dangerous Names (Gevaarlijke Namen), 1:23:00, https://www.youtube.com/watch?v=cf-ZryZAsCs.
3 Radio-interview De contractarbeiders van Deli, https://www.nporadio1.nl/podcasts/ovt-fragmenten-podcast/104355/1712-de-contractarbeiders-van-deli.
4 Reggie Baay, podcast Verborgen Verbanden – Een onbekende koloniale erfenis, https://podcastluisteren.nl/pod/Verborgen-Verbanden-een-onbekende-koloniale-erfenis.
5 Wilma Geldof, Het meisje met de vlechtjes, Luitingh-Sijthoff, 2018.
Foto bovenaan artikel
‘Thinking of You!’, de installatie van Alketa Xhafa Mripa, op het Lange Voorhout in Den Haag. Fotograaf: Andreas Terlaak.