De Holocaust zorgde bij overlevenden en nabestaanden voor levenslange trauma’s. En voor enorme leegtes op het gebied van cultuur, familierituelen en -verhalen, eigendommen en gebruiksvoorwerpen. Restitutieprocessen rakelen daarmee onherroepelijk gevoelens van verlies en verdriet op. Tegelijk kan de restitutie van een object – soms het enige dat rest – een sleutel vormen tot herstel, aldus Inez Schelfhout.

Wanneer we spreken over de psychologische impact van oorlog, over dehumanisering en intergenerationele overdracht, hebben veel mensen waarschijnlijk wel een beeld bij hoe die wonden eruitzien – misschien zelfs wel hoe ze voelen. Met dit artikel wil ik bewustwording creëren ten aanzien van de effecten van het proces van terugvordering van in de Holocaust geroofde objecten. Wat kan er hierbij op psychologisch niveau plaatsvinden, en wat kunnen restitutieprocessen bijdragen aan de verwerking en heling van trauma?

Laten we beginnen met een blik op de geschiedenis van ons nationale bewustzijn over de noodzaak van psychologische hulp voor mensen die de oorlog hebben meegemaakt. Direct na de oorlog werd er maar weinig ruimte gevoeld en gemaakt om terug te kijken. Alles moest worden heropgebouwd en velen vonden het verkeerd om bij het gruwelijke verleden stil te staan. De blik moest vooruit, naar een betere toekomst. Kinderen die opgroeiden in de nieuwe vrijheid mochten evenmin terugkijken of vragen stellen. Zij moesten vooral dankbaar zijn dat zij de kansen kregen die hun ouders of grootouders niet hadden gehad.

De plek waar ik werk, ARQ Centrum ’45, was de eerste nationale instelling voor oorlogsslachtoffers met psychische klachten. ARQ werd pas in 1973 opgericht, 28 (!) jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog. In die 28 lange jaren was het niet gebruikelijk om te praten over wat men had meegemaakt. Natuurlijk gebeurde dat soms in individuele gevallen wel, vaak met een psycholoog of psychiater, maar een gangbare praktijk was het niet. Dat veranderde na 1973, en het proces van bewustwording en kennisopbouw over oorlogstrauma’s duurt tot op de dag van vandaag voort. In grote lijnen kun je zeggen dat we in de jaren zeventig begonnen met het behandelen van verzetsstrijders uit de eerste generatie. Enkele jaren later volgden overlevenden van kampen en onderduik, daarna vluchtelingen van recentere oorlogen, veteranen en uiteindelijk ook nazaten die worstelen met psychologische klachten als gevolg van het opgroeien in een door oorlog getekend gezin.

Psychotrauma en de weg naar heling

Wanneer we het hebben over psychologische impact en wonden, hoe manifesteren die zich dan? En wat is hierbij relevant om te weten als we kijken naar de Holocaust en restitutieprocessen? Ten eerste dit. Wanneer iemand een traumatische gebeurtenis meemaakt, zoals oorlog, heeft ons systeem de neiging om als overlevingsmechanisme te dissociëren van het bewustzijn. Zo zijn we allemaal geprogrammeerd. Denken maakt plaats voor handelen: de fight-or-flight-modus. En als vechten of vluchten niet meer mogelijk is, dan treedt een freeze-reactie op. Tijdens die fight-flight-freeze-modus worden geuren, geluiden en beelden haarscherp en geïsoleerd opgeslagen in ons geheugen, omdat het brein denkt dat die informatie nodig zal zijn om in de toekomst gevaar te herkennen. Woorden zullen ons ontbreken, omdat ons biologische systeem automatisch de taalfunctie en het rationele denken uitschakelt, maar de ervaring zit in het lichaam.

Pas wanneer er later ruimte en veiligheid is om te verwerken, kan het brein de gebeurtenis integreren in een levensverhaal – als de weg naar heling. Verhalen vertellen en herbeleven zijn dus nodig om de gaten te vullen die door dissociatie ontstaan. Dat is de gezonde cyclus: een traumatische gebeurtenis vindt plaats, wordt tijdelijk geïsoleerd opgeslagen door stresshormonen, en wordt later – zodra er ruimte is om te helen – weer geïntegreerd in het langetermijngeheugen en levensverhaal. De gebeurtenis kan nooit worden gewist, maar er kan wel rust ontstaan in de herinnering eraan. Wanneer dat niet gebeurt, blijft het systeem op scherp staan, ook jaren later nog.

Bij slachtoffers van de Holocaust is bekend dat schokkende gebeurtenissen zich gedurende de oorlog herhaaldelijk bleven voordoen, zonder rust of verwerking in de jaren na de oorlog. Daardoor bleef bij velen het alarmsysteem doordraaien, alsof het gevaar nog steeds aanwezig was. Mensen zeggen dan bijvoorbeeld dat ze zich niet kunnen concentreren, slecht slapen of zich vervreemd voelen van zichzelf of hun omgeving, zonder duidelijke aanleiding. In dit soort gevallen is het van belang om ruimte te creëren voor het verhaal, voor het zoeken naar context en betekenis, en het kunnen ervaren dat het gevaar voorbij is. Zo kan het trauma worden geïntegreerd in iemands levensverhaal. Dit helpt niet alleen de persoon zelf, maar ook volgende generaties, die vaak diezelfde leegtes of spanningen voelen in hun eigen bestaan.

Belangrijk om hierbij te beseffen, is dat er bij de meeste Joodse slachtoffers van de Holocaust niet alleen sprake was van individuele dissociatie tijdens de traumatische gebeurtenissen. Hele families werden uitgeroeid, volledig weggevaagd. Bezittingen werden geroofd. Familiegeschiedenissen en -verhalen werden niet alleen innerlijk verdrongen, maar ook door externe krachten compleet uitgewist. Er ontstonden enorme leegtes op het gebied van cultuur, familierituelen, verhalen, anekdotes, eigendommen en gebruiksvoorwerpen. Alle elementen die nodig zijn om als overlevende of nakomeling te kunnen helen, integreren en groeien waren nagenoeg verdwenen.

Intergenerationele impact

Mensen vragen me vaak: “Hoe kan het dat die pijn en die leegte nog steeds worden gevoeld door volgende generaties?” Daar bestaat geen eenduidig antwoord op. Zo verschilt het per persoon. We weten dat stresshormonen invloed hebben op hoe genen zich uiten en via zwangerschap kunnen worden overgedragen op kinderen – en dus op de manier waarop kinderen stress reguleren (epigenetica). Daarnaast fungeren ouders als spiegels: zij leren hun kinderen welke emoties wel of niet geuit mogen worden, welke onderwerpen bespreekbaar zijn. Een kind voelt vaak haarfijn aan dat er een onuitgesproken verleden in de lucht hangt. Als ouders die gevoelens wegdrukken, neemt het kind zo’n overlevingsstrategie over. Zo leert het dat sommige emoties beter verzwegen kunnen worden.

Soms is het tegenovergestelde waar en wordt de oorlog juist eindeloos besproken. Zowel stilte als overweldigende verhalen laten weinig ruimte over voor het eigen gevoel van het kind. Uit liefde probeert het kind de ouder te beschermen, om diens pijn niet te vergroten. Het past zich aan, zwijgt, en probeert te voldoen aan verwachtingen – een overlevingsstrategie in een emotioneel kwetsbare omgeving.

Naast ouders die niet konden praten over wat er was gebeurd, zijn er natuurlijk ook al die ouders die werden vermoord. In beide gevallen ontbreekt de orale geschiedenis. Cruciale puzzelstukjes ontbreken dan. Toch hebben kinderen die nodig om hun ouders, en uiteindelijk zichzelf, te begrijpen.

Soms duiken verhalen pas veel later op. Naarmate mensen ouder worden, wordt vermijden moeilijker. Het systeem kan niet langer dissociëren. Het lichaam herinnert zich wat lang werd verdrongen. Fysieke klachten kunnen oude pijn oproepen, waardoor herinneringen weer bovenkomen. Dan ontstaat vaak een sterke behoefte om verhalen te integreren en door te geven – om toekomstige generaties bewust te maken van wat er is gebeurd, in de hoop dat het nooit meer zal gebeuren. In die dialogen kan verwerking plaatsvinden. Niet alleen voor de eerste generatie, maar ook voor de volgende: zij krijgen context om hun wortels en identiteit beter te begrijpen.

Het vinden van het verhaal

Wat als de verhalen verloren zijn gegaan, zoals bij genocide vaak het geval is? Wat als er niets tastbaars overblijft om betekenis aan te hechten? In zo’n geval kan de restitutie van een object – soms het enige dat rest – een sleutel vormen tot herstel. Het terugkrijgen van een geroofd object kan in deze context een symbolische manier zijn om het eigen verhaal terug te vinden. Om opnieuw contact te maken met identiteit en wortels. Het voorwerp wordt het ontbrekende puzzelstuk waarmee een narratief en heling kan ontstaan.

Tijdens een museumbezoek kwam ik een prachtig citaat uit 1951 van rabbijn Abraham Joshua Heschel tegen dat beschrijft hoe objecten hun betekenis krijgen:“Het is niet een ding dat betekenis geeft aan een moment; het moment geeft betekenis aan de dingen.” Een ander raak citaat is van overlevende Max Heppner: “Het gaat niet zozeer om de uitkomst van de restitutie, maar om het proces, het samenwerken met mensen die zoeken naar de puzzelstukjes, dat maakt me minder geïsoleerd, minder alleen.”

Isolatie is wat trauma doet. Het dissocieert, het fragmenteert, het vervreemdt. Allemaal overlevingsmechanismen om pijn niet te hoeven voelen. Maar datzelfde afsluiten belemmert ook het ervaren van positieve gevoelens zoals blijdschap en liefde. Het proces van restitutie, het intensieve samenwerken van mensen die erom geven, doorbreekt die isolatie, laat iemand zich minder alleen voelen en verbreekt dissociatie. Ongeacht het resultaat van het proces. En dat geldt niet alleen voor de getroffen families, maar ook voor musea en organisaties, en zelfs voor ons nationale en internationale narratief over de Holocaust. Onze fragmenten.

Het is van essentieel belang dat wij als natie (en andere naties) de donkere hoofdstukken van onze geschiedenis onder ogen zien en erkennen. Dat we deze fragmenten bestuderen, zoals de roof van Joods bezit tijdens de oorlog, om ons nationale verhaal eerlijker, completer en meer geïntegreerd te maken. Door te herinneren en te erkennen en door deze misstanden onder ogen te zien, eren we de waarheid en de ervaringen van hen die geleden hebben. Zo ontstaat een vollediger begrip van ons eigen verleden. Dit proces van reflectie en erkenning is onmisbaar voor onze collectieve heling, het dichten van onze eigen gaten, en voor het hervinden van een gezamenlijk narratief.

---

Dit artikel is een bewerking van de lezing die Inez Schelfhout gaf op het symposium Looted/Beroofd dat vorig jaar september werd georganiseerd in het Rijksmuseum in Amsterdam.

---

Over de auteur

Klinisch psycholoog en psychotherapeut Inez Schelfhout (MSc) is werkzaam bij ARQ Centrum ’45 en het ARQ Kenniscentrum Oorlog, Vervolging en Geweld. Ze is hoofd van de afdeling Intergenerationele trauma’s en verantwoordelijk voor de ontwikkeling van zorgbeleid voor mensen die lijden onder intergenerationeel trauma, in het bijzonder nakomelingen van oorlogsslachtoffers. Ze treedt regelmatig naar buiten met lezingen, publicaties en mediaoptredens om kennis en bewustwording over de overdracht van oorlogstrauma in de samenleving te vergroten. Zo maakt zij zichtbaar wat er in de therapiekamer gebeurt en vertaalt dat naar de maatschappelijke context.

---

Foto bovenaan artikel

Sergeant Harold Maus uit Scranton, Pennsylvania, wordt afgebeeld met de Dürer-gravure die werd gevonden tussen andere kunstschatten in een zoutmijn in Merker, Duitsland. Foto: National Archives.

Met welke triggers bij nabestaanden en erfgenamen moeten organisaties die in gesprek gaan over de teruggave van roofkunst rekening houden? Annelieke Drogendijk schetst de valkuilen en markeert aandachtspunten.

Kennis over de psychosociale impact van oorlog en geweld of psychotrauma lijkt voor veel historici, juristen en beleidsmakers misschien ver van de dagelijkse praktijk te staan. Toch zijn er, ook nu, tachtig jaar na de oorlog, nog steeds families die dagelijks de gevolgen van de Tweede Wereldoorlog voelen. Onderzoek naar oorlog en het koloniale verleden is van groot belang voor het vormgeven van onze nationale geschiedenis, maar oog hebben voor de emotionele impact ervan op nabestaanden en betrokken gemeenschappen is minstens zo belangrijk. Historische echo’s kunnen namelijk spanningen oproepen en soms zelfs leiden tot polarisatie. Om dat te voorkomen, is het zaak om ruimte te bieden aan meerdere perspectieven en om zorgvuldige, contextspecifieke benaderingen te ontwikkelen. Zo worden uiteenlopende stemmen gehoord en blijft de verbinding behouden.

Kruisende paden

Het besef dat een object in een museum rechtmatig aan iemand anders toebehoort, omdat het gaat om erfgoed dat tijdens de Tweede Wereldoorlog werd geroofd, kan een moment van diepe ontregeling veroorzaken – zowel voor het museum als voor de familie. Je kunt dit als crisis zien: een verstoring van het gewone, waarin verlies, morele vragen en emoties samenkomen. Maar juist in die crisis schuilen ook kansen voor herstel en verbinding. Alleen al omdat de paden van (kunst)musea en nabestaanden elkaar hier, vaak voor het eerst, kruisen.

De geroofde kunstwerken kunnen tot de meest gekoesterde stukken van musea behoren. Ze brengen vreugde aan bezoekers, zorgen voor trots bij medewerkers. Maar hun herkomst kan een pijnlijke geschiedenis blootleggen. Voor museummedewerkers kan het vooruitzicht van restitutie gevoelens van teleurstelling, onrecht of zelfs van wrok jegens de familie oproepen. Voor nabestaanden vormt het vaak het begin van een lang en emotioneel proces. Het confronteert hen met een familiegeschiedenis vol geweld, vervolging en verraad, en met openbaringen die moeilijk te dragen zijn.

Triggers in het restitutieproces

Gesprekken over trauma gaan vaak over getraumatiseerd zijn. Toch ontwikkelt niet iedereen die iets ingrijpends meemaakt een posttraumatische stressstoornis. Onderzoek laat zien dat ongeveer 80-90% van de mensen en families veerkrachtig is: zij leren omgaan met de gevolgen en bouwen alsnog een betekenisvol leven op.¹ Zoals het beeld van Chaim Gomes de Mesquita treffend illustreert: “Mensen kunnen blijven staan, ook al dragen ze wonden.”

Vanuit het perspectief van nabestaanden zijn er bepaalde psychologische triggers die tijdens restitutieprocessen van in of rond WOII geroofde Joodse objecten kunnen voorkomen. Hoewel elke familie en elke casus uniek is, zijn er zeker enkele  overeenkomsten aan te wijzen in de herinneringen en emoties die tijdens restitutieprocessen bij nabestaanden worden aangeraakt.

Zo kunnen bij overlevenden lang verdrongen herinneringen plotseling terugkeren. Op die manier kan op hoge leeftijd, wanneer de psychologische afweer vaak verzwakt is, het verleden opnieuw voelbaar worden. Ook tweede en derde generaties herkennen dit, vaak via verhalen of beelden die zich via hun ouders of grootouders in hun verbeelding hebben vastgezet.

De confrontatie met een verloren object – een schilderij, een sieraad of een ritueel voorwerp – betekent vaak ook een confrontatie met de familiegeschiedenis. Zo’n ontmoeting kan naast pijnlijk ook helend zijn: een kans om opnieuw verbinding te maken met wat verloren ging. Tegelijkertijd kan het juridische en bureaucratische karakter van restitutie gevoelens van machteloosheid en verlies van controle oproepen. Families delen hun privégeschiedenis in een formele context, wat frustratie of onenigheid kan veroorzaken.

Daarnaast is de ontmoeting tussen een familie en een museum of commissie niet altijd gelijkwaardig. De ene partij is een professionele organisatie, de andere partij een persoon of familie voor wie de ontmoeting een eenmalige, emotioneel beladen ervaring zal zijn. Dit alles in de context van een juridisch proces waarin andere partijen ook weer belangen kunnen hebben. Dit verschil in posities kan bij nabestaanden het gevoel van kwetsbaarheid vergroten, zeker als er wantrouwen bestaat jegens instellingen of overheden – een wantrouwen dat binnen Joodse gemeenschappen begrijpelijk is gezien eerdere ervaringen met onrecht na de oorlog. Alleen al het erkennen van die ongelijkheid en gevoeligheden kan veel betekenen.

Wat organisaties kunnen doen

Ik gaf al aan dat restitutieprocessen voor musea of erfgoedinstellingen kunnen voelen als een crisis: een verstoring van de normale gang van zaken, met risico op reputatieschade, uiteenlopende emoties bij medewerkers en gemengde reacties vanuit het publiek. Toch zijn er manieren om hierop voorbereid te zijn. Ik zet ze hieronder puntsgewijs op een rijtje.

1 Herzie de restitutieprocedures vanuit het perspectief van nabestaanden

Betrek nabestaanden die het proces al hebben doorlopen of deskundigen op het gebied van Joodse geschiedenis, cultuur en geestelijke gezondheid bij het evalueren van uw werkwijze. Hoewel deze processen grotendeels juridisch worden gestuurd, kunnen kleine aanpassingen –  zoals het vermijden van gevoelige data of terminologie – voor een familie (of breder gezien: voor overlevenden van de Shoah) veel betekenen.

2 Hanteer een traumasensitieve benadering

Musea of restitutiecommissies hoeven geen psychologische zorg te bieden, maar kunnen wel samenwerken met externe contactpersonen (zoals een maatschappelijk werker of psycholoog) die betrokken families desgewenst kunnen ondersteunen. Maak wanneer nodig gebruik van een laagdrempelige mogelijkheid tot doorverwijzing.² Alleen al het bestaan ervan biedt betrokken nabestaanden geruststelling en laat hun zien dat de organisatie hun gevoelens serieus neemt.

3 Communiceer transparant en persoonlijk

Het nieuwe Nederlandse beleid roept op tot een minder formalistische, menselijker benadering van restitutie. Hoe doet u dat in de praktijk, en wat is de rol van het museum hierin? Het overkoepelende doel is het behouden van een goede relatie. Wanneer die basis er is, vergroot dat de kans op een gezamenlijke en bevredigende oplossing.

4 Ontmoet elkaar zo veel mogelijk persoonlijk

Dit geldt zowel voor restitutiecommissies als voor musea. Waarom niet beginnen met een ontmoeting in het museum zelf, bij het betreffende object? Dat biedt de familie ruimte om hun verhaal te delen en het gesprek te openen over wat het object voor hen betekent. Als u zich daar niet comfortabel bij voelt, kunt u hulp vragen bij het organiseren van zo’n gesprek, bijvoorbeeld door een onafhankelijke gespreksleider.

5 Wees je bewust van wantrouwen

Er bestaat zoals aangegeven vaak een diepgeworteld wantrouwen. Neem dat niet persoonlijk, maar begeleid en coach medewerkers in empathische communicatie en in het omgaan met emoties – van anderen én van zichzelf.

6 Herstel waar mogelijk het gevoel van controle

Bekijk welke onderdelen van het proces transparanter of toegankelijker kunnen. Zorg voor één duidelijk aanspreekpunt, kom beloftes na en wees open over vertragingen of veranderingen in het proces. Communiceer dat bij voorkeur persoonlijk – via een telefoongesprek in plaats van per brief of e-mail.

7 Verander het narratief

Laat de gedachte los dat er iets van het museum wordt afgenomen, en erken in plaats daarvan dat er iets moet worden teruggegeven – ook als dat een leegte in de collectie achterlaat. Voor een helingsproces, zelfs tachtig jaar later, is het cruciaal dat families, medewerkers en het bredere publiek begrijpen welke leegte deze processen blootleggen in de levens van mensen.

Het management speelt hierbij een sleutelrol. Wanneer een restitutie als een crisis wordt ervaren, moet het interne verhaal binnen de organisatie worden herzien. Neem de emoties van medewerkers serieus – hun betrokkenheid bij de collectie is vaak groot – maar ondersteun hen bij het verwerken van die gevoelens en zorg dat ze trots kunnen zijn op hun bijdrage aan rechtvaardigheid en herstel.

In zowel interne als externe communicatie is het belangrijk om het verhaal van geroofde objecten te blijven vertellen, ook wanneer een object uiteindelijk niet wordt gerestitueerd. Zo draagt de organisatie bij aan bewustwording, erkenning en een eerlijker omgang met het verleden.

8 Omgaan met de uitkomst

Een restitutieproces is van nature polariserend: één van de betrokken partijen zal onvermijdelijk teleurgesteld zijn. De beleving van zo’n proces is fundamenteel verschillend voor een organisatie en voor een getraumatiseerde familie.

Wanneer het object uiteindelijk in het museum blijft, is het van groot belang om de relatie goed te houden. Niet door te vieren, maar door een hand te reiken in solidariteit. Dat is in het belang van het grotere geheel: het maatschappelijke helingsproces. Wanneer de uitkomst restitutie aan de familie is, wees dan oprecht blij voor hen. Erken dat een deel van hun familiegeschiedenis is hersteld, en communiceer dit als organisatie ook positief in de media. Laat hun verhaal verteld worden, bijvoorbeeld in samenwerking met herinneringscentra of musea, zoals het Rijksmuseum deed bij de restitutie van de Meissen-porseleincollectie van de familie Oppenheimer.

Een zorgvuldige communicatie in de eerdere fases vergroot de kans dat families bereid zijn samen te werken aan publieke verhalen. Zo wordt niet alleen recht gedaan aan het verleden, maar ook bijgedragen aan wederzijds begrip en collectieve verwerking.

Tot slot

Restitutieprocessen gaan niet alleen over objecten, maar ook over de levens en geschiedenissen van families die nog altijd de gevolgen van de Shoah voelen. Het doel is niet enkel om historische fouten te herstellen, maar ook om bij te dragen aan heling en veerkracht bij degenen die getroffen zijn. Door deze kwesties met empathie en begrip te benaderen, zorgen we dat de echo’s van het verleden leiden tot herstel.

---

Dit artikel is een bewerking van de lezing die Annelieke Drogendijk gaf op het symposium Looted/Beroofd (Rijksmuseum Amsterdam, september 2024).

---

Over de auteur

Annelieke Drogendijk (PhD) is directeur van ARQ Kenniscentrum Oorlog, Vervolging en Geweld en van ARQ International. In haar werk verbindt zij wetenschappelijke inzichten met praktijkervaring om professionals, gemeenschappen en beleidsmakers te ondersteunen bij vraagstukken rondom de psychosociale impact van oorlog op individu en samenleving – zowel vanuit een internationaal MHPSS-perspectief als in relatie tot de langdurige gevolgen van de Tweede Wereldoorlog.

---

Noten

1 Hoeboer, C. M., Nava, F., Haagen, J. F. G., Broekman, B. F. P., van der Gaag, R.-J., & Olff, M. (2025). Epidemiology of DSM-5 PTSD and ICD-11 PTSD and complex PTSD in the Netherlands. Journal of anxiety disorders, 110, 102963. Article 102963. https://doi.org/10.1016/j.janxdis.2024.102963

2 JMW – joodswelzijn.nl of Contactpunt Naoorlogse Generaties (CNG) – Nazorg-contactpunten | ARQ.

---

Foto bovenaan artikel

De collectie Meissen-porselein in het Rijksmuseum Amsterdam. Foto: Rijksmuseum / Albertine Dijkema